Ինչո՞ւ հայ-ռուսական հարաբերությունների ներկայիս լարվածությունը չի կարելի դիտարկել միայն գազի գնի կամ ԵՄ-ԵԱՏՄ հակադրության շրջանակում, և ի՞նչ վտանգներ ու հնարավորություններ են առաջանում Հայաստանի համար աշխարհաքաղաքական շահերի բախման պայմաններում։

Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերություններում վերջին տարիներին կուտակված հակասություններն աստիճանաբար տեղափոխվում են քաղաքական և անվտանգային ոլորտներից դեպի տնտեսական հարաբերությունների դաշտ։ Գազի գնի հնարավոր վերանայման, հայկական արտադրանքի նկատմամբ ռուսական շուկայում սահմանափակումների և երկաթուղային ենթակառուցվածքների կառավարման շուրջ քննարկումները ցույց են տալիս, որ երկու երկրների հարաբերությունները թևակոխել են որակապես նոր փուլ։

Հայաստանը հայտնվել է Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև ընթացող ավելի լայն ռազմավարական մրցակցության կենտրոնում, որտեղ տնտեսական փոխկախվածությունը վերածվում է քաղաքական ազդեցության գործիքի։

Հիմնական հարցն այն չէ, թե Հայաստանը կարո՞ղ է միանգամից հրաժարվել Ռուսաստանի հետ տնտեսական հարաբերություններից։ Ակնհայտ է, որ չի կարող՝ առանց ծանրագույն տնտեսական ու սոցիալական հետևանքների։ Հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք գոյություն ունեցող կախվածությունը պետք է սահմանափակի Հայաստանի արտաքին քաղաքական ինքնուրույնությունը, և ինչպես կարելի է կառավարել այդ կախվածությունը՝ առանց վտանգելու պետության տնտեսական կայունությունը։

Տնտեսական կախվածությունը՝ որպես աշխարհաքաղաքական ազդեցության գործիք

Հայաստանի և Ռուսաստանի տնտեսական հարաբերությունները ձևավորվել են տասնամյակների ընթացքում և ընդգրկում են ոչ միայն առևտուրը, այլև էներգետիկան, տրանսպորտը, կապիտալի շարժը, աշխատանքային միգրացիան և ռազմավարական ենթակառուցվածքների կառավարումը։

Հայաստանը Եվրասիական տնտեսական միության անդամ է, Ռուսաստանը հայկական ապրանքների արտահանման կարևորագույն շուկաներից մեկն է, իսկ ռուսական կապիտալը զգալի ներկայություն ունի Հայաստանի էներգետիկ և ենթակառուցվածքային համակարգերում։ Սակայն այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել երկու հասկացություն՝ տնտեսական փոխկախվածություն և տնտեսական խոցելիություն։ Փոխկախվածությունը միջազգային տնտեսական հարաբերությունների բնական երևույթ է։ Ժամանակակից պետություններից գրեթե ոչ մեկը լիովին ինքնաբավ չէ։ Խնդիրն առաջանում է այն ժամանակ, երբ հարաբերություններն ունեն անհամաչափ բնույթ, և կողմերից մեկը կարող է համեմատաբար փոքր կորուստներով տնտեսական ճնշում գործադրել մյուսի նկատմամբ։

Հայաստանի պարագայում այդ անհամաչափությունն առկա է մի քանի ուղղություններով։ Հայկական արտադրողների մի մասի համար ռուսական շուկան դժվար փոխարինելի է՝ ոչ միայն իր ծավալներով, այլև լեզվական միջավայրով, սպառողական նախասիրություններով, հաստատված մատակարարման շղթաներով և ԵԱՏՄ շրջանակում գործող մաքսային պայմաններով։ Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանից Հայաստան փոխանցվող դրամական միջոցները և ռուսական տնտեսության հետ կապերը որոշակիորեն ազդում են ներքին սպառման ու տնտեսական ակտիվության վրա։

Այդ պատճառով Ռուսաստանի կողմից հնարավոր առևտրային սահմանափակումները կարող են հայկական տնտեսության համար ունենալ անհամաչափ հետևանքներ։ Ռուսաստանի հետ առևտրի աճը պայմանավորված չէ բացառապես ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցությամբ։ Վերջին տարիներին դրա վրա ազդել են նաև ռուս-ուկրաինական պատերազմի հետևանքով փոխված առևտրային հոսքերը, վերաարտահանման գործընթացները և միջազգային պատժամիջոցների արդյունքում ձևավորված նոր շուկաները։ Հետևաբար, Հայաստանի տնտեսական հաջողությունները բացառապես ԵԱՏՄ-ի հետ կապելը նույնքան ոչ ամբողջական մոտեցում է, որքան ռուսական շուկայի նշանակությունը թերագնահատելը։

Երկաթուղային հարցը. ինչո՞ւ այն կարող է ավելի ռազմավարական լինել, քան գազի գինը

Երկաթուղու հարցը նույնիսկ ավելի լուրջ է, քան գազի հնարավոր թանկացումը։ Այս դիտարկումն ունի ծանրակշիռ տնտեսական և աշխարհաքաղաքական հիմնավորում։ 2008 թվականի փետրվարի 13-ին Հայաստանի երկաթուղային համակարգը կոնցեսիոն կառավարման է փոխանցվել «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության դուստր ձեռնարկությանը՝ «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ին։ Պայմանագիրը նախատեսում է 30 տարվա կառավարում՝ երկարաձգման հնարավորությամբ։ Երկաթուղային ենթակառուցվածքը շարունակում է մնալ Հայաստանի սեփականությունը, սակայն դրա կառավարման հիմնական գործառույթներն իրականացվում են ռուսական ընկերության միջոցով։

Առաջին հայացքից սա տնտեսական կառավարման սովորական մոդել է։ Սակայն Հայաստանի աշխարհագրական դիրքն այն վերածում է ռազմավարական նշանակության հարցի։ Հայաստանը չունի ելք դեպի ծով, իսկ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ տասնամյակներ շարունակ փակ սահմանները սահմանափակել են արտաքին առևտրի այլընտրանքային ուղղությունները։ Այս պայմաններում երկաթուղին պարզապես փոխադրամիջոց չէ։ Այն պետության արտաքին տնտեսական կապերի, տարանցիկ ներուժի և տարածաշրջանային դիրքի ձևավորման առանցքային բաղադրիչներից մեկն է։

Գազի գնի բարձրացումը կարող է անմիջապես ազդել արտադրության ինքնարժեքի, բնակչության ծախսերի և գնաճի վրա։ Սակայն երկաթուղային ենթակառուցվածքների կառավարման շուրջ երկարատև անորոշությունը կարող է ազդել Հայաստանի տնտեսական զարգացման մոդելի վրա տասնամյակներ շարունակ։ Հատկապես, կարևոր է այն հանգամանքը, որ Հայաստանը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հնարավոր բացման արդյունքում կանգնած է նոր հնարավորությունների առաջ։ Սակայն այստեղ կարևորագույն խնդիրն այն է, թե որքանով Թուրքիան և Ադրբեջանը Հայաստանի հետ արդյունավետ տնտեսական քաղաքականություն կվարեն, արդյո՞ք իրենց նպատակը թուրքական աշխարհի քաղաքականության տրամաբանության մեջ Հայաստանը կլանելը չէ, որի հետևանքով պետականության կորստի վտանգ կառաջանա։ Այստեղ արդեն լոկ տնտեսական արդյունավետության խնդիրը չի դառնում առաջնային։

2026 թվականի օգոստոսի 24-ին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ ռուսական կառավարման ներքո գտնվող երկաթուղային համակարգը կարող է սահմանափակել միջազգային բեռնափոխադրողների և ներդրողների հետաքրքրությունը՝ Ռուսաստանի դեմ կիրառվող պատժամիջոցների պատճառով։ Նա առաջարկեց քննարկել կոնցեսիոն կառավարման իրավունքները Հայաստանի և Ռուսաստանի համար ընդունելի երրորդ կողմին փոխանցելու հնարավորությունը։

Այսպիսով, երկաթուղու շուրջ հնարավոր հակասությունն ունի երկու հարթություն։ Ռուսաստանի տեսանկյունից այն կարող է կապված լինել Հարավային Կովկասում տնտեսական ներկայության և ռազմավարական ազդեցության պահպանման հետ։ Հայաստանի տեսանկյունից՝ միջազգային տարանցիկ համակարգերին ինտեգրվելու և արտաքին տնտեսական կապերը բազմազանեցնելու հնարավորության հետ։ Այստեղ անհրաժեշտ է կարևոր սահմանազատում կատարել. երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարումը ինքնին չի նշանակում, որ Ռուսաստանը կարող է ցանկացած պահին կամայականորեն փակել հայկական երկաթուղին։ Կողմերի իրավունքներն ու պարտավորությունները սահմանվում են պայմանագրով, և դրանց վերանայման համար գոյություն ունեն իրավական ընթացակարգեր։

TRIPP-ը և տարածաշրջանային նոր հաղորդակցությունները. նոր հնարավորությո՞ւն, թե՞ նոր կախվածություն

Երկաթուղային խնդիրը առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում TRIPP՝ «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» նախաձեռնության համատեքստում։ 2026 թվականի մայիսի 26-ին հրապարակված Հայաստան-ԱՄՆ շրջանակային համաձայնագիրը նախատեսում է Հայաստանի տարածքում բազմամոդալ տարանցիկ ենթակառուցվածքների զարգացման համագործակցություն։ Նախատեսվող զարգացման ընկերությունում ամերիկյան կողմին վերապահվում է 74%, Հայաստանին՝ 26% մասնաբաժին, իսկ որոշակի տարածքների զարգացման իրավունքների նախնական ժամկետը սահմանվում է 49 տարի։

Այս նախաձեռնությունը կարող է Հայաստանի համար բացել տրանսպորտային նոր ուղղություններ դեպի Ադրբեջան, Թուրքիա, Կենտրոնական Ասիա և եվրոպական շուկաներ, բայց այստեղ առաջանում է սկզբունքային հարց․ եթե Հայաստանի երկաթուղային համակարգի մի զգալի մասի կառավարումը գտնվում է ռուսական ընկերության ձեռքում, իսկ նոր տարանցիկ ենթակառուցվածքների զարգացման որոշիչ իրավունքները տրամադրվում են ամերիկյան վերահսկողությամբ գործող ընկերությանը, ապա ինչպե՞ս է Հայաստանը ապահովելու տարբեր ենթակառուցվածքների միջև փոխգործակցությունը և սեփական տնտեսական շահերի առաջնայնությունը։

Սա չի նշանակում, որ այդ երկու մոդելները անպայման հակասում են իրար։ Սակայն դրանց համադրումը պահանջում է երկարաժամկետ կարգավորումներ, ֆինանսական թափանցիկություն, հստակ իրավասություններ և արդյունավետ պետական վերահսկողություն։ Առավել կարևոր է, որ տարանցիկ նախագծերի հաջողությունը չի չափվում միայն Հայաստանի տարածքով անցնող ճանապարհների առկայությամբ։ Տնտեսական արդյունքը կախված է այն բանից, թե ինչ ծավալով բեռներ կտեղափոխվեն, որքան մրցունակ կլինեն սակագները, ինչպիսի մաքսային և սահմանային ընթացակարգեր կգործեն, և հայկական ընկերություններն ինչ մասնակցություն կունենան ձևավորվող լոգիստիկ շղթաներում։

Առանց այս նախապայմանների Հայաստանը կարող է ունենալ նոր ճանապարհներ, բայց չստանալ դրանց աշխարհագրական դիրքից ակնկալվող տնտեսական ամբողջական օգուտը։ Հետևաբար, նոր հաղորդակցությունների բացումը պետք է դիտարկել ոչ թե ինքնաբերաբար՝ որպես տնտեսական անկախության երաշխիք, այլ՝ որպես հնարավորություն, որի արդյունավետ օգտագործումը կախված է պետական քաղաքականության որակից։

Սակայն կարևոր է հասկանալ, որ տնտեսական կոմունիկացիաներն առաջին հերթին ունենում են աշխարհաքաղաքական նշանակություն, և մեծ հարց է, թե Իրանն ինչպես կարձագանքի ԱՄՆ ներկայությանն իր սահմանին։ Մերձավոր Արևելքի դեպքերը ցույց են տալիս, որ հնարավոր արձագանքը կարող է ամենածայրահեղ դրսևորումները ստանալ։

Ռուսաստանը և Արևմուտքը. աշխարհաքաղաքական մրցակցությո՞ւն, թե՞ անխուսափելի հակամարտություն

Անժխտելի է, որ ռուս-ուկրաինական պատերազմից հետո ԵՄ-ն ընդլայնել է Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցները և ձգտում է նվազեցնել ռուսական էներգակիրներից ու այլ ռազմավարական ռեսուրսներից կախվածությունը։ Սակայն այդ փաստերից ինքնաբերաբար չի հետևում, որ ԵՄ-ի քաղաքականության նպատակը Հարավային Կովկասում նոր ռազմական հակամարտություններ առաջացնելն է։ Նման պնդումը քաղաքական մեկնաբանություն է, որի հիմնավորման համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ ապացույցներ։

Մյուս կողմից, Ռուսաստանն իր սահմանների հարակից տարածաշրջաններում արևմտյան քաղաքական և տնտեսական ներկայության ընդլայնումը հաճախ դիտարկում է սեփական ռազմավարական վտանգների տեսանկյունից։ Արդյունքում Հայաստանը հայտնվում է մի իրավիճակում, երբ տարբեր միջազգային դերակատարներ նրա հետ հարաբերությունները գնահատում են ոչ միայն երկկողմ համագործակցության, այլև տարածաշրջանային ազդեցության ավելի լայն հաշվարկների շրջանակում։ Այստեղ Հայաստանի համար կարևոր է տարբերակել չեզոքությունը, բազմակողմ համագործակցությունը և որևէ աշխարհաքաղաքական հակամարտության անմիջական մասնակցությունը։

«Հայաստանն այլ տարբերակ չունի». իրատեսությո՞ւն, թե՞ սահմանափակող մոտեցում

Հայաստանը չի կարող միանգամից փոխարինել ռուսական էներգակիրները, վերակազմակերպել արտաքին առևտրի ամբողջ կառուցվածքը կամ դուրս գալ ԵԱՏՄ-ից՝ առանց տնտեսական հետևանքների մանրակրկիտ գնահատման։ Սակայն տնտեսական պարտադրվածությունը և քաղաքական այլընտրանքի բացակայությունը նույնը չեն։ Պետությունը կարող է չունենալ արագ և անցնցում լուծումներ, բայց կարող է ունենալ երկարաժամկետ ռազմավարական ընտրություններ։

Այդ ընտրությունների շրջանակում կարելի է միաժամանակ պահպանել Ռուսաստանի հետ տնտեսական համագործակցությունը, զարգացնել հարաբերությունները ԵՄ-ի հետ, խորացնել կապերը Իրանի և Վրաստանի հետ, ինչպես նաև օգտվել տարածաշրջանային հաղորդակցությունների բացման հնարավորություններից։ Իրական խնդիրը այդ ուղղությունների միջև հավասարակշռության պահպանումն ու հնարավոր հակասությունների կառավարումն է։ Առավել ևս, որ փոխադարձ տնտեսական կապերը միայն Հայաստանի համար չեն կարևոր։ Ռուսաստանն ինքն էլ ունի տարածաշրջանային տարանցման, առևտրի, ենթակառուցվածքների և տնտեսական ներկայության շահեր Հայաստանում։

Այդ փոխադարձ շահերի առկայությունը կարող է ստեղծել բանակցությունների հնարավորություն, նույնիսկ, երբ կողմերի քաղաքական մոտեցումները տարբերվում են։ Ուստի «այլ տարբերակ չունենալու» ձևակերպումը կարող է համարվել կարճաժամկետ սահմանափակումների նկարագրություն, բայց ոչ Հայաստանի զարգացման հնարավորությունների վերջնական գնահատական։ Սակայն այստեղ ևս մարտահրավեր գոյություն ունի․ որքանով են հակամարտության միջև գտնվող կողմերը պատրաստ միմյանց հետ համագործակցել զուտ տնտեսական շահերից ելնելով և որքանով են Հայաստանի հնարավորությունները թույլ տալիս խուսանավել նման վտանգներից։

Ի՞նչ պետք է լինի Հայաստանի տնտեսական անվտանգության հիմքը

Հայաստանի առջև կանգնած խնդիրը հնարավոր չէ լուծել միայն Մոսկվայի կամ Բրյուսելի հետ հարաբերությունների բարելավմամբ։ Անհրաժեշտ է կառուցվածքային տնտեսական քաղաքականություն, որը աստիճանաբար կնվազեցնի արտաքին ճնշումների նկատմամբ պետության խոցելիությունը։ Այդպիսի քաղաքականությունն ունի մի քանի հիմնարար ուղղություն։

Առաջինը՝ արտահանման շուկաների դիվերսիֆիկացիան։ Հայկական արտադրանքի համար նոր շուկաների հասանելիությունը պահանջում է ոչ միայն առևտրային համաձայնագրեր, այլև միջազգային ստանդարտներին համապատասխանություն, լաբորատոր և հավաստագրման կարողություններ, արդյունավետ լոգիստիկա և արտահանողների աջակցություն։

Երկրորդը՝ էներգետիկ անվտանգության ամրապնդումը։ Այստեղ առաջնային են մատակարարման հնարավոր ուղղությունների ուսումնասիրությունը, էներգաարդյունավետությունը, վերականգնվող էներգետիկայի զարգացումը և էլեկտրաէներգետիկ համակարգի դիմակայունությունը։

Երրորդը՝ տրանսպորտային այլընտրանքների զարգացումը։ Հայաստանի համար առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Վրաստանի սևծովյան նավահանգիստների հասանելիությունը, Իրանի հետ կապերը և տարածաշրջանային երկաթուղիների հնարավոր վերաբացումը։

Չորրորդը՝ ռազմավարական ենթակառուցվածքների կառավարման նկատմամբ պետական վերահսկողության արդյունավետ մեխանիզմները։ Խնդիրը պարտադիր չէ, որ բոլոր ենթակառուցվածքները կառավարվեն բացառապես պետության կողմից։ Սակայն պետությունը պետք է ունենա բավարար իրավական, տնտեսական և ինստիտուցիոնալ հնարավորություններ՝ ապահովելու դրանց գործունեության համապատասխանությունը ազգային շահերին։

Վերջապես, արտաքին տնտեսական հարաբերությունների զարգացումը պետք է հիմնված լինի հաշվարկների վրա։ Ցանկացած նոր ինտեգրացիոն նախաձեռնության կամ ենթակառուցվածքային նախագծի համար անհրաժեշտ են ծախսերի և օգուտների գնահատում, տնտեսական ազդեցության ուսումնասիրություն և ռիսկերի կառավարման հստակ համակարգ։

Առանց նման գնահատումների անգամ քաղաքականապես գրավիչ նախաձեռնությունները կարող են ստեղծել նոր կախվածություններ։

Եզրակացություն. կախվածության կառավարումից դեպի ռազմավարական կարողությունների զարգացում

Հայաստան-Ռուսաստան հարաբերությունների ներկայիս լարվածությունը բացահայտում է ավելի խորքային իրողություն. Հայաստանը դեռևս զգալիորեն կախված է սահմանափակ թվով արտաքին տնտեսական ուղղություններից և ռազմավարական ենթակառուցվածքների կառավարման՝ պատմականորեն ձևավորված համակարգերից։ Այն դիտարկումը, որ երկաթուղային հարցը կարող է ավելի լուրջ հետևանքներ ունենալ, քան գազի գինը, արժանի է ուշադրության։ Այն առնչվում է Հայաստանի երկարաժամկետ տարանցիկ հնարավորություններին, տնտեսական զարգացման մոդելին և տարածաշրջանային հաղորդակցությունների համակարգում զբաղեցնելիք դիրքին։

Սակայն նույնքան կարևոր է չնույնացնել այսօրվա սահմանափակումները վաղվա հնարավորությունների բացակայության հետ։ Ռուսաստանի հետ պայմանավորվածությունների անհրաժեշտությունը բխում է առկա տնտեսական և ենթակառուցվածքային իրականությունից։ Բայց այդ անհրաժեշտությունը ինքնին չի վերացնում այլ գործընկերների հետ համագործակցությունը զարգացնելու հնարավորությունը։ Հայաստանի համար ռազմավարական խնդիրը ոչ թե որևէ արտաքին կենտրոնից կախվածությունը մեխանիկորեն մեկ ուրիշով փոխարինելն է, այլ այնպիսի տնտեսական համակարգի ձևավորումը, որտեղ որևէ առանձին գործընկեր չի կարող միակողմանիորեն որոշիչ ազդեցություն ունենալ երկրի զարգացման ուղղությունների վրա։

Դրա համար անհրաժեշտ են ժամանակ, ներդրումներ, ինստիտուցիոնալ կարողություններ և արտաքին քաղաքական հետևողականություն։ Ի վերջո, պետության ինքնիշխանությունը չափվում է ոչ միայն սեփական տարածքում որոշումներ կայացնելու իրավական հնարավորությամբ, այլև այդ որոշումների տնտեսական և քաղաքական հետևանքները դիմագրավելու իրական կարողությամբ։ Եվ հենց այստեղ է Հայաստանի առաջիկա տարիների հիմնական մարտահրավերը՝ արտաքին կախվածությունները կառավարելուց աստիճանաբար անցնել սեփական ռազմավարական հնարավորությունների ընդլայնմանը։

Արտակ Սահակյան